Η σημερινή κοινωνική δυσαρέσκεια δεν αφορά μόνο το κόστος ζωής, αλλά και την απώλεια της προοπτικής για μια καλύτερη ζωή.
Οι κοινωνικές κινητοποιήσεις που εκδηλώνονται σε ευρωπαϊκές χώρες δεν εξηγούνται μόνο από την ακρίβεια, τους χαμηλούς μισθούς ή το στεγαστικό πρόβλημα. Πίσω από αυτά βρίσκεται κάτι βαθύτερο: η αμφιβολία όλο και περισσότερων ανθρώπων για το αν η εργασία και η προσπάθεια αρκούν πλέον για να τους εξασφαλίσουν μια καλύτερη ζωή.
Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή κοινωνία στηρίχθηκε σε μια σχετικά απλή υπόσχεση. Ότι μέσα από την εργασία, τη μόρφωση και την κοινωνική πρόοδο, τα παιδιά θα μπορούσαν να ζήσουν καλύτερα από τους γονείς τους. Η υπόσχεση αυτή δεν εκπληρωνόταν για όλους, αλλά αποτελούσε μια ισχυρή προσδοκία. Σήμερα, για ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας, η προσδοκία αυτή έχει αρχίσει να χάνεται.
Η μεταπολεμική ανάπτυξη του κοινωνικού κράτους δεν ήταν αυτονόητη. Ήταν αποτέλεσμα οικονομικών και πολιτικών συσχετισμών, των αγώνων του εργατικού κινήματος και της διεκδίκησης δικαιωμάτων που σταδιακά έγιναν μέρος της ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Η δημόσια υγεία και παιδεία, η κοινωνική ασφάλιση και η προστασία της εργασίας δεν αποτελούσαν απλώς παροχές. Ήταν μέσα περιορισμού των ανισοτήτων και δημιουργίας ευκαιριών για ευρύτερα κοινωνικά στρώματα.
Η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1989-1991 δεν σήμανε το τέλος του κοινωνικού κράτους. Μετέβαλε, όμως, τους πολιτικούς συσχετισμούς σε μια εποχή κατά την οποία ενισχύονταν η οικονομική παγκοσμιοποίηση, η απελευθέρωση των αγορών και η δημοσιονομική πειθαρχία. Η κρίση του 2008 και οι πολιτικές που ακολούθησαν επιβάρυναν ιδιαίτερα τις κοινωνίες του ευρωπαϊκού Νότου.
Δεν σημαίνει αυτό ότι το κοινωνικό κράτος υποχωρεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις χώρες ή ότι οι κοινωνικές δαπάνες μειώνονται διαρκώς. Το ζήτημα είναι αν οι δημόσιες πολιτικές καταφέρνουν να προστατεύσουν τους ανθρώπους από τους νέους οικονομικούς κινδύνους και να διατηρήσουν ανοιχτούς τους δρόμους κοινωνικής ανόδου.
Σήμερα, ένας άνθρωπος μπορεί να εργάζεται και παρ' όλα αυτά να δυσκολεύεται να καλύψει τις βασικές του ανάγκες. Η αύξηση του κόστους κατοικίας, η αβεβαιότητα των εισοδημάτων και οι περιορισμένες δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης κάνουν την οικονομική ανεξαρτησία όλο και δυσκολότερη για τους νέους. Η δημιουργία ενός νοικοκυριού ή μιας οικογένειας αναβάλλεται, όχι απαραίτητα επειδή λείπει η διάθεση, αλλά επειδή απουσιάζουν οι αναγκαίες προϋποθέσεις.
Την ίδια στιγμή, οι ευκαιρίες εξακολουθούν να εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από την οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Ένας νέος που διαθέτει οικονομική στήριξη μπορεί να επιλέξει τις σπουδές του με μεγαλύτερη ελευθερία, να σπουδάσει σε άλλη πόλη και να αναζητήσει εργασία ανάλογη των προσόντων του. Για κάποιον που δεν έχει αυτή τη δυνατότητα, οι ίδιες επιλογές μπορεί να αποδειχθούν πολύ πιο δύσκολες.
Εδώ βρίσκεται και το πρόβλημα της κοινωνικής κινητικότητας. Δεν αρκεί να υπάρχουν τυπικά ίσες ευκαιρίες. Πρέπει να υπάρχουν και οι συνθήκες που επιτρέπουν στους ανθρώπους να τις αξιοποιήσουν.
Η δημόσια εκπαίδευση υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς κοινωνικής ανόδου. Έδωσε σε παιδιά εργατικών και αγροτικών οικογενειών τη δυνατότητα να αποκτήσουν γνώσεις, επαγγελματικά προσόντα και καλύτερες προοπτικές από εκείνες των γονιών τους. Αυτή η λειτουργία, όμως, δεν εξασφαλίζεται μόνο με την ελεύθερη πρόσβαση στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο.
Όταν τα δημόσια σχολεία δεν διαθέτουν επαρκείς υποδομές και υποστήριξη, οι οικογένειες με οικονομικούς πόρους μπορούν να καλύψουν τις ελλείψεις με ιδιωτικές δαπάνες. Οι υπόλοιπες εξαρτώνται πολύ περισσότερο από την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών. Έτσι, οι οικονομικές ανισότητες μεταφέρονται στην εκπαίδευση και επηρεάζουν τις επαγγελματικές επιλογές της επόμενης γενιάς.
Ακόμη, όμως, και η απόκτηση ενός πτυχίου δεν εγγυάται καλύτερη ζωή. Όταν η οικονομία δεν δημιουργεί θέσεις εργασίας ανάλογες των προσόντων ή όταν οι αμοιβές δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες διαβίωσης, οι προσδοκίες που γεννά η εκπαίδευση συχνά διαψεύδονται. Γι' αυτό η ενίσχυση της δημόσιας παιδείας πρέπει να συνοδεύεται από πολιτικές που στηρίζουν την παραγωγή, την έρευνα, την καινοτομία και τη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας.
Η αντιμετώπιση των προβλημάτων αποτελεί ουσιαστικά ζήτημα πολιτικών επιλογών. Μια οικονομία μπορεί να εμφανίζει ανάπτυξη και ταυτόχρονα μεγάλα τμήματα της κοινωνίας να αισθάνονται ότι μένουν πίσω. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσος πλούτος παράγεται, αλλά ποιοι ωφελούνται από αυτόν και ποιες δυνατότητες δημιουργούνται για όσους δεν διαθέτουν ήδη οικονομικά και κοινωνικά πλεονεκτήματα.
Η Ευρώπη εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικούς θεσμούς κοινωνικής προστασίας. Ωστόσο, καλείται να αντιμετωπίσει προβλήματα που επηρεάζουν άμεσα την καθημερινότητα: την προσιτή κατοικία, την ενεργειακή ανασφάλεια, την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών και την αβεβαιότητα των νεότερων γενεών. Οι προσωρινές ενισχύσεις μπορούν να ανακουφίσουν τα νοικοκυριά, δεν αρκούν όμως όταν οι αιτίες της ανασφάλειας παραμένουν.
Χρειάζεται, επομένως, να ξανανοίξει η συζήτηση για τον σκοπό της οικονομικής ανάπτυξης και τον ρόλο του κράτους. Η κοινωνική προστασία, η δημόσια παιδεία και η αξιοπρεπής εργασία δεν είναι εμπόδια στην ανάπτυξη. Είναι προϋποθέσεις για μια κοινωνία που θέλει να προσφέρει στα μέλη της πραγματικές δυνατότητες εξέλιξης.
Η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν θα αντιμετωπιστεί ουσιαστικά όσο οι άνθρωποι αισθάνονται ότι, ανεξάρτητα από την προσπάθειά τους, το μέλλον τους είναι ήδη περιορισμένο από την οικονομική τους αφετηρία. Η ευρωπαϊκή κοινωνική παράδοση στηρίχθηκε στην αντίληψη ότι η πρόοδος πρέπει να διευρύνει τις δυνατότητες των πολλών και όχι να κατοχυρώνει τα πλεονεκτήματα των λίγων.
Αυτή η αντίληψη δοκιμάζεται σήμερα. Και η απάντηση δεν θα δοθεί μόνο με οικονομικούς δείκτες, αλλά από το αν ένας εργαζόμενος μπορεί να ζει αξιοπρεπώς, αν ένα παιδί έχει ουσιαστικά ίσες ευκαιρίες και αν ένας νέος μπορεί να σχεδιάζει τη ζωή του χωρίς να εξαρτάται από την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς του.
Χασκής Χρήστος
Πτυχιούχος Διοίκησης Επιχειρήσεων
Πτυχιούχος Τεχνολογίας Πληροφορικής και Επικοινωνιών
Κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Δημόσιας Διοίκησης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Αφήστε το σχόλιο σας εδώ!