ΚΕΙΜΕΝΟ 1 Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς Μια δομική αλλαγή συντελείται σχεδόν παντού, ταυτόχρονα.
Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η πλειονότητα των κρατών, αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων, βρίσκεται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης» των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα, προκειμένου ένας πληθυσμός να διατηρείται δημογραφικά σταθερός χωρίς μετανάστευση.
Σε 66 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, ο μέσος όρος είναι τώρα πιο κοντά στο 1. Σε άλλες, πλησιάζει όλο και πιο επικίνδυνα το μηδέν.
Εδώ και χρόνια, πολιτικοί και αναλυτές αντιμετωπίζουν την υπογεννητικότητα ως πρόβλημα πρωτίστως οικονομικής φύσης.
Η ακρίβεια, η εργασιακή επισφάλεια, το υψηλό κόστος στέγασης, η ελλιπής κρατική στήριξη προς τους γονείς και η δυσκολία συνδυασμού καριέρας και οικογένειας -ιδίως για τις γυναίκες- θεωρούνται οι βασικές αιτίες.
Όμως, πλέον δεν αρκούν για να εξηγήσουν τις παγκόσμιες διαστάσεις του φαινομένου. Δημογράφοι επισημαίνουν ότι η κρίση γεννητικότητας έχει εξελιχθεί σε κρίση των σχέσεων, με ριζική αλλαγή προτύπων και αντιλήψεων στην ψηφιακή εποχή. Στους «New York Times», η Άννα Λουί Σάσμαν, συγγραφέας και δημοσιογράφος με ειδίκευση σε θέματα φύλου, οικονομίας και αναπαραγωγής, σκιαγραφεί μια διάχυτη υπαρξιακή αβεβαιότητα στις τάξεις των νέων ενηλίκων.
Συμβαίνει σε μια «εποχή πολυκρίσης», παρατηρεί, εν μέσω κλιματικής αλλαγής, γεωπολιτικής και οικονομικής αστάθειας, διεύρυνσης των ανισοτήτων και του τρόπου με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τις κοινωνίες.
Προς επίρρωση1 των ανωτέρω, έρευνα των «Financial Times» βάσει ανάλυσης δεδομένων -από δημογραφικά αρχεία έως αναζητήσεις στην Google- καταγράφει μια χρονική σύμπτωση της πιο πρόσφατης δημογραφικής κατάρρευσης σε πολλές χώρες με τη χρήση των smartphones.
Έχουν αλλάξει τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων, ενόσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα σχέσεων, εμφάνισης και επιτυχίας.
Έτσι, δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες που αυξάνουν τα επίπεδα μοναξιάς, κοινωνικής απομόνωσης και ψυχολογικής δυσφορίας, αλλά και ένα αναδυόμενο ιδεολογικό χάσμα μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών, κυρίως μεταξύ όσων δεν έχουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Στο πλαίσιο αυτό, χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, όπως υπογραμμίζει ο συντάκτης της έρευνας, Τζον Μπερν-Μέρντοχ, η γήρανση του πληθυσμού «επιβαρύνει την αύξηση της παραγωγικότητας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου».
1. επίρρωση: ισχυροποίηση, ενίσχυση [Μαργαρίτα Βεργολιά, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 23.5.2026, ελαφρώς συντομευμένο και διασκευασμένο].
ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ
ΚΕΙΜΕΝΟ 2
[Τα νιάτα και τα γεράματα] Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς· και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους.
Λέγεται ακόμη ότι τα γεράματα είναι κατά κανόνα συντηρητικά, ηλικία των συμβιβασμών, ότι τα χρόνια εκείνα ο άνθρωπος και στις εχθρότητες και στις συμπάθειές του είναι μαλακός· ότι δεν προσέχει τις πολύ λεπτές αποχρώσεις, βλέπει μονάχα τα βασικά χρώματα· δεν μετακινείται προς νέες καταστάσεις, άγνωστες, αδοκίμαστες ακόμη. Και τούτο είναι αληθινό, έως ένα σημείο τουλάχιστο. Μπορούμε μάλιστα με αυτά τα μέτρα να προσδιορίζομε τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας.
Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί, συμβιβαστικοί, υποχωρητικοί, που δεν αγαπούν ό,τι πρόκειται να τους βγάλει έξω από τα καθιερωμένα. Όπως αντίθετα υπάρχουν και γέροντες ριζοσπαστικοί, που νεάζουν στις σκέψεις και στα αισθήματα, που ενθουσιάζονται για τις επαναστατικές καινοτομίες κ.τ.λ. Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν και μακάρι να διαχωρίζονται ανάλογα με την ηλικία των σταυροφόρων τους.
Γιατί χρειάζονται και τα δύο· είναι απαραίτητα για την υγεία του κοινωνικού σώματος. Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός.
Και αλίμονο πάλι στις κοινωνίες που είναι καμωμένες μόνο από «γέροντες» (στα μυαλά και στα χέρια) που τρέμουν κάθε μεταβολή και την καταριώνται. Ευλογημένες είναι κείνες που έχουν και τις δύο κατηγορίες πολιτών· η ιστορία χρειάζεται και τα δυο ρεύματα. [Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, απόσπασμα από το κεφάλαιο «Τα γερατειά», σσ. 174-175, Αθήνα, 2008, εκδ. Νόηση] ΚΕΙΜΕΝΟ 3
Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στο ποίημά του «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» συνδέει τη ζωή με τη χαρά και την αγωνιστικότητα. Αρκεί. Χτύπα τη θλίψη καταγής Και πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια. Πρέπει να πολεμήσης να χαρής Κι ακόμα να χαρής Κι όχι να πίνης ξύδι -όποιος κι αν στο δίνει Τώρα σου πρέπει μέλι κι ένα ποτήρι γιομάτο «δε με μέλλει»1 Ορθό-κοφτό σαν βλύσμα2 κραυγής γλάρου Πρέπει να γυμνωθής Κι αν στολιστής να στολιστής με αχάτη3.
Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε Μα πρώτα πρέπει να ανασάνης μπροστά στον ήλιο
ΤΕΛΟΣ 2ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 3ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ
Κι αφού λυτρώσεις στην ψυχή σου τον οίστρο4 του βαρβάρου Έβγα στο δρόμο. Κ’ εκεί, Προ πάντων, Μην φοβηθείς το πάτημά σου.
1. «δε με μέλλει»: δεν με νοιάζει, δεν με ενδιαφέρει
2. βλύσμα: εκρηκτικός ήχος (μτφ.) (από το ρ. βλύζω: αναβλύζω, ξεπηδώ ορμητικά)
3. ο αχάτης: ημιπολύτιμος πολύχρωμος λίθος 4. ο οίστρος: κατάσταση ψυχικής και πνευματικής έξαρσης [Α. Εμπειρίκος, 1934 • Προϊστορία ή Καταγωγή, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2014, διατηρήθηκε η ορθογραφία του ποιήματος].
Θέμα Α Α1.
Να συνοψίσετε σε 70-80 λέξεις τους λόγους στους οποίους, σύμφωνα με το Κείμενο 1, οφείλεται η υπογεννητικότητα.
Θέμα Β
Μονάδες 20 Β1.
Να γράψετε στο τετράδιό σας δίπλα στον αριθμό της Στήλης Α το γράμμα από τη Στήλη Β που αντιστοιχεί στην ορθή απάντηση, με βάση το περιεχόμενο των Κειμένων 1 και 2 (χωρίς αναφορά σε χωρία του κειμένου): Στήλη Α
1. Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι Στήλη Β α. η πλειονότητα των αναπτυγμένων χωρών εμφανίζει μηδενική γεννητικότητα. β. τα περισσότερα κράτη, ανεξαρτήτως βαθμού ανάπτυξης, βρίσκονται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης».
2. Στη δεύτερη παράγραφο του Κειμένου 1 υποστηρίζεται ότι οι παραδοσιακές οικονομικές ερμηνείες της υπογεννητικότητας θεωρούνται πλέον ανεπαρκείς, επειδή α. οι κυβερνήσεις έχουν ήδη επιλύσει τα οικονομικά προβλήματα των νέων ζευγαριών. β. το φαινόμενο συνδέεται πλέον και με βαθύτερες μεταβολές στις ανθρώπινες σχέσεις και στις κοινωνικές αντιλήψεις.
3. Στην τρίτη παράγραφο του Κειμένου 1 τα smartphones και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνδέονται με τη δημογραφική κρίση, επειδή α. συντελούν στην καλλιέργεια εξιδανικευμένων προτύπων και στην αύξηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης. β. ενισχύουν την πρόσβαση των νέων σε εκπαιδευτικό υλικό για την οικογένεια.
ΤΕΛΟΣ 3ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 4ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ
4. Στο Κείμενο 2 υποστηρίζεται ότι α. η ιστορία έχει ανάγκη και τα νιάτα και τα γηρατειά. β. τα γηρατειά και τα νιάτα υπονομεύουν την πρόοδο.
5. Σύμφωνα με το Κείμενο 2, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι α. οι άνθρωποι μπορεί να είναι προοδευτικοί ανεξαρτήτως της ηλικίας τους. β. τα γηρατειά είναι πάντα συντηρητικά. Μονάδες 15 Β2. α. Η τρίτη παράγραφος του Κειμένου 1 («Προς επίρρωση…πανεπιστημιακή εκπαίδευση») αναπτύσσεται με τον τρόπο του αιτίου-αποτελέσματος. Να επισημάνετε το αίτιο και δύο από τα αποτελέσματα (μονάδες 3) και να δηλώσετε ποια πρόθεση της συντάκτριας εξυπηρετεί η συγκεκριμένη επιλογή (μονάδες 3).
β. Στο Κείμενο 2 να γράψετε τι δηλώνουν οι έντονα υπογραμμισμένες λέξεις Γιατί (το πρώτο του κειμένου) και λοιπόν, κάνοντας αναφορά στα νοήματα που αυτές συνδέουν σε κάθε περίπτωση (μονάδες 4). Μονάδες 10
Β3. Στο Κείμενο 2 να εξηγήσετε τη λειτουργία των παρακάτω γλωσσικών επιλογών: • το ασύνδετο σχήμα: «Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·» (μονάδες 4), • το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Μπορούμε…προσδιορίζομε» (μονάδες 2) και • τη συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» (μονάδες 4). Μονάδες 10
Θέμα Γ Γ1. Ποιες είναι οι προτροπές του ποιητικού υποκειμένου προς τον αναγνώστη/την αναγνώστρια; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) διαφορετικούς μεταξύ τους κειμενικούς δείκτες από το ποίημα. Πώς θα ανταποκρινόσουν εσύ στο κάλεσμα αυτό του ποιητικού υποκειμένου; (150-200 λέξεις) Μονάδες 15
ΤΕΛΟΣ 4ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 5ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ
Θέμα Δ Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα: α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών. Μονάδες 30
ΑΡΧΗ 5ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ
Θέμα Δ Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα: α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών. Μονάδες 30
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΘΕΜΑ Α
Α1. Περίληψη (70-80 λέξεις)
Η υπογεννητικότητα αποδίδεται αρχικά σε οικονομικούς παράγοντες, όπως η ακρίβεια, η εργασιακή ανασφάλεια, το υψηλό κόστος στέγασης, η ανεπαρκής κρατική στήριξη και η δυσκολία συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Ωστόσο, το φαινόμενο συνδέεται πλέον και με την κρίση των ανθρώπινων σχέσεων, τις αλλαγές στις κοινωνικές αντιλήψεις, την υπαρξιακή αβεβαιότητα που προκαλεί η πολυκρίση της εποχής και την επίδραση των smartphones και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που ενισχύουν τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση.
ΘΕΜΑ Β
Β1.
- β
- β
- α
- α
- α
Β2α.
Αίτιο:
Η χρήση των smartphones και η επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία μεταβάλλουν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων και καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα.
Αποτελέσματα (δύο):
- Αύξηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης.
- Ενίσχυση της ψυχολογικής δυσφορίας και δημιουργία ιδεολογικού χάσματος μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών.
Πρόθεση της συντάκτριας:
Να τεκμηριώσει με λογικά επιχειρήματα και ερευνητικά δεδομένα τη σύνδεση της τεχνολογίας και των κοινωνικών δικτύων με τη δημογραφική κρίση, ώστε να πείσει τον αναγνώστη για τη σοβαρότητα του προβλήματος.
Β2β.
«Γιατί»
Δηλώνει αιτιολόγηση. Συνδέει την προηγούμενη θέση του συγγραφέα ότι μπορεί να υπάρχουν «νιάτα» και «γεράματα» ανεξάρτητα από τη βιολογική ηλικία με την εξήγηση που ακολουθεί, δηλαδή ότι υπάρχουν νέοι συντηρητικοί και ηλικιωμένοι προοδευτικοί.
«λοιπόν»
Δηλώνει συμπέρασμα. Συνδέει τα προηγούμενα παραδείγματα με το συμπέρασμα ότι υπάρχουν δύο διαφορετικά «στρατόπεδα» ανθρώπων ανεξάρτητα από την ηλικία τους.
Β3.
α) Ασύνδετο σχήμα
«αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς»
Το ασύνδετο προσδίδει ζωντάνια, ένταση και γρήγορο ρυθμό στον λόγο. Παράλληλα, τονίζει τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στους νέους και ενισχύει την παραστατικότητα της περιγραφής.
β) Πρώτο πληθυντικό πρόσωπο
«Μπορούμε... προσδιορίζομε»
Το α' πληθυντικό δημιουργεί αίσθηση συλλογικότητας και συμμετοχής του αναγνώστη στη σκέψη του συγγραφέα. Προσδίδει καθολικότητα και αντικειμενικότητα στις απόψεις που διατυπώνονται.
γ) Μεταφορά
«άνθρωπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός»
Η μεταφορά παρουσιάζει παραστατικά τους ανθρώπους που επιδιώκουν συνεχώς την πρόοδο και τις αλλαγές. Δημιουργεί έντονη εικόνα δυναμισμού, βιασύνης και αδιάκοπης κίνησης προς το μέλλον.
ΘΕΜΑ Γ
Γ1. Ερμηνευτικό σχόλιο (150-200 λέξεις)
Το ποιητικό υποκείμενο απευθύνει διαδοχικές προτροπές προς τον αναγνώστη, καλώντας τον να αντιμετωπίσει τη ζωή με αισιοδοξία, θάρρος και αγωνιστικότητα. Αρχικά τον παροτρύνει να απομακρύνει τη θλίψη και την απογοήτευση («Χτύπα τη θλίψη καταγής», «πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια»). Στη συνέχεια τον ενθαρρύνει να αγωνιστεί για τη χαρά και την απόλαυση της ζωής («Πρέπει να πολεμήσης να χαρής»). Τέλος, τον καλεί να ξεπεράσει τον φόβο και να δράσει με αυτοπεποίθηση («Έβγα στο δρόμο», «Μην φοβηθείς το πάτημά σου»).
Οι κειμενικοί δείκτες που τεκμηριώνουν τις προτροπές αυτές είναι η προστακτική έγκλιση («Χτύπα», «πέταξε», «Έβγα»), η επανάληψη της λέξης «Πρέπει», καθώς και η χρήση του β΄ ενικού προσώπου, που δίνει αμεσότητα στον λόγο.
Προσωπικά, θα ανταποκρινόμουν θετικά στο κάλεσμα του ποιητή. Θεωρώ ότι η ζωή απαιτεί αισιοδοξία, ενεργητική στάση και πίστη στις δυνατότητές μας. Παρά τις δυσκολίες, τα προβλήματα και τις απογοητεύσεις, ο άνθρωπος οφείλει να συνεχίζει να αγωνίζεται, να απολαμβάνει τις όμορφες στιγμές και να προχωρά χωρίς φόβο. Μόνο έτσι μπορεί να κατακτήσει την προσωπική του ελευθερία και να δώσει ουσιαστικό νόημα στην ύπαρξή του.
ΘΕΜΑ Δ
Άρθρο (350-400 λέξεις)
Η μοναξιά στη σύγχρονη εποχή και η ανάγκη συνεργασίας των γενεών
Η μοναξιά αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα της εποχής μας. Παρότι οι άνθρωποι διαθέτουν περισσότερα μέσα επικοινωνίας από ποτέ, πολλοί αισθάνονται απομονωμένοι και αποξενωμένοι. Το φαινόμενο αυτό επηρεάζει ιδιαίτερα τόσο τους νέους όσο και τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας.
Ένας βασικός λόγος αύξησης της μοναξιάς είναι η εκτεταμένη χρήση των ψηφιακών μέσων. Τα κοινωνικά δίκτυα συχνά δημιουργούν την ψευδαίσθηση της επικοινωνίας, χωρίς να υποκαθιστούν την πραγματική ανθρώπινη επαφή. Παράλληλα, προβάλλουν εξιδανικευμένα πρότυπα ζωής, επιτυχίας και σχέσεων, γεγονός που εντείνει τα αισθήματα ανασφάλειας και απογοήτευσης. Επιπλέον, οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής, οι οικονομικές δυσκολίες, η εργασιακή αβεβαιότητα και οι συνεχείς κοινωνικές αλλαγές δυσκολεύουν τη δημιουργία σταθερών ανθρώπινων σχέσεων.
Την ίδια στιγμή, οι ηλικιωμένοι βιώνουν συχνά τη μοναξιά λόγω της απομάκρυνσης των παιδιών τους, της συνταξιοδότησης ή της απώλειας αγαπημένων προσώπων. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: δύο διαφορετικές γενιές αντιμετωπίζουν παρόμοια συναισθήματα απομόνωσης.
Η συνεργασία νέων και ηλικιωμένων μπορεί να αποτελέσει ουσιαστική απάντηση στο πρόβλημα. Τα σχολεία θα μπορούσαν να οργανώνουν κοινές δράσεις με ΚΑΠΗ και δομές φιλοξενίας ηλικιωμένων, όπως πολιτιστικές εκδηλώσεις, αφηγήσεις βιωμάτων και εθελοντικές δραστηριότητες. Οι νέοι μπορούν να βοηθούν τους μεγαλύτερους στην εξοικείωση με τις νέες τεχνολογίες, ενώ οι ηλικιωμένοι μπορούν να μεταδίδουν εμπειρίες, αξίες και γνώσεις ζωής.
Επιπλέον, η ανάπτυξη διαγενεακών προγραμμάτων στον αθλητισμό, στον πολιτισμό και στον εθελοντισμό θα ενίσχυε την αλληλοκατανόηση και τον αμοιβαίο σεβασμό. Μέσα από τη συνεργασία αυτή, οι νέοι αποκτούν πρότυπα και εμπειρίες, ενώ οι μεγαλύτεροι νιώθουν χρήσιμοι και ενεργά μέλη της κοινωνίας.
Συμπερασματικά, η μοναξιά δεν αντιμετωπίζεται μόνο με τεχνολογικά μέσα, αλλά κυρίως με ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις. Η επικοινωνία και η συνεργασία των γενεών μπορούν να συμβάλουν αποφασιστικά στη δημιουργία μιας κοινωνίας περισσότερο ανθρώπινης, αλληλέγγυας και κοινωνικά υγιούς.
